Qishloq, baribir, shaharga o'xshamaydi. Ayniqsa, uylanish, uzatilish bobida qishloqdagilar boshqacharoq yo'l tutishadi. Birontaning bolasi qayoqdadir o'ris yoxud boshqa bir millatning qiziga uylanib kepti, deyishsa bormi, katta-yu, kichikka xudo beradi. Bo'yetib-etmagan qizchalar «xorij»lik kelinning qanaqangi bo'yanishi-yu, oyog'iga qancha tovonli poyafzal kiygani bilan qiziqishsa, momoxonlar uning ro'mol o'ramagani, ustiga-ustak kaltagina yubka kiyib olganini ko'rib: «Voy-y, betingdan buzilgu-ur, anavi lopillagan sonlariga hech bo'lmasa latta-putta tashlab olsa o'larmikan?!» — deya burnilarini jiyirishadi… Yo'q… Bu ham mayliydi… Qodir ota bunaqangi mayda-chuyda gap-so'zlarga qo'l siltab qo'ya qolardi… Masjiddagi chollar qo'ymayapti… Axir nima bo'lgandayam, mahalla-ko'ychilik!.. Manaman degan Sadir qorilar bilan bir tovoqdan oshesa, bir joynamozda o'tirib namoz o'qisa-yu, o'zboshimcha o'g'li Umrzoqni tiyib qo'yolmasa… Armiyaga ketayotganda qancha tayinladi. «Hoy, o'g'lim, uerlar begona yurt, tag'in shaytonning gapiga kirib bitta-yarimta o'ris qiziga uylanib qo'ymagin. Undaylar qarigan chog'ingda xor qiladi. Kelganingdan keyin enang ikkovimiz maslahatlashib Mo'min buvangning qiziga uylantirib qo'yamiz. Sokina ja ko'hlik qiz bo'lgan… O'zing bilasan-ku!..» — deyaverib jag'ida-jag' qolmadi… Qayoqda… Ko'ngli sezgan ekan… O'g'lim armiyadan keldi, deb yuragini hovuchlagancha ko'chaga chiqsa, Umrzog'i tushmagur bir qo'lida jomadon, ikkinchi qo'lida sap-sariq o'ris qizni yetakla-ab kelayapti-ya!.. Voy, endi nima qiladi?.. Dardini kimga aytadi?.. Mahallaga qanday tushuntiradi?.. Bu sho'ring qurg'ur Natashasi na til bilsa, na supur-sidir qo'lidan kelsa!.. E, ahmoq, hech bo'lmasa, til o'rgatib, keyin opkelsang o'larmiding?! Ish o'rgatish bo'lsa, enangni o'zi bir marta og'ilxonaga sudraklab kirgandayoq mulla qip qo'yardi… Qodir ota darvoza hatlab ichkariga kirdi-yu, qotib qoldi. Ne ko'z bilan ko'rsinki, o'ris kelini ikkala soni lang ochiqerga engashgancha sochini yuvar, Umrzoq esa uning boshiga suv quyib turardi…. * * * Qodir ota «kelini»ning bu qilig'idan ensasi qotib indamay ichkari uyga kirib ketdi. Umrzoq sezdi. Harqalay, «eski» odam-da, otasi. Hozirgi yoshlarni qayoqdanam tushunsin… — Sengayam boshqa joy qurib ketganmidi bosh yuvishga? — norozi ohangda g'udranib qo'ydi Umrzoq qo'lidagi quruq choynakni bir chetga irg'itib. — Chto, chto?.. — Natasha o'zbekchaga tushunmay yelka qisdi, — Tы mojesh govorit po russki? — Umrzoq umrida birinchi marta xotiniga jahl aralash o'qrayib qaradi. — E, o'rischaga balo bormi qishloqda?.. Buer enangni uyimas, bildingmi?.. Nozlanmay til o'rganib qo'ysang bir yering kamayib qolmasdi… — Agar Umrzoq shu gaplarini biron-bir o'zbek qiziga aytsa, boplab javob qilardi. Natasha bunday o'zbekcha achchiq-tirsiqlarni, afsuski, tushunmadi. Faqat erining jahli chiqqanini yuzidan sezib labini burgancha xonasiga yo'l oldi… Yo'q. Qodir otaga boyagi ko'rganlari hali holva ekan. Peshin namozini o'qish ilinjida tahorat olish uchun hovliga chiqqan qariya Natashaning qornidan baland kofta, buning ustiga shim kiyib olganini ko'rib, esxonasi chiqib ketayozdi… Ha, bu Umrzoqning shimi… Ie… — Hoy, Umri! — bor ovozda qichqirdi Qodir ota o'g'lining xonasi tarafga o'girilib. Qariyaning bejo hayqirig'ini eshitib bir tomondan Umrinisa xola, ikkinchi tomondan Umrzoq jonholatda sarpoychan yugurib chiqishdi. — Ha-a, otasi?! — Umrinisa xola gap nimada ekanini darhol anglab yoqa ushladi, — Voy, sho'r-i-im!.. Hoy, qizim, qaynotangizdan uyalmadingizmi shu ahvolda ko'chaga chiqishga?.. Voy, sho'rimga sho'rva to'kilib qoldi-i!.. — Umrzoq xotinining navbatdagi hunaridan xijolat tortib asta boshini egdi. Natasha bo'lsa, ularning hayron bo'layotganini ko'rib sovuq jilmayib oldi-da, «derevnya» degancha yelka qisib tomorqa tomonga o'tib ketdi… * * * Ajnabiy kelin Mozormahallada paydo bo'ldi-yu, qishloqdagilarga xudo berdi. Natasha goh shim kiyib, ba'zan kalta yubkada qishloq ko'chasidan o'tib qoldi deguncha, o'smir o'g'il bolalar to'p-to'p bo'lishib uning ortidan chopishar, turli betamiz so'zlarni aytib, jig'iga tegishar, xotin-xalaj go'yo tsirk tomosha qilayotgandek burchak-burchakdan xufiyona mo'ralab zerikishmasdi… Bora-bora bularning hammasi Natashaning joniga tegdi. Ayniqsa, kim bilandir dardlashgisi, hasratlashgisi kelganda izlay-izlay bironta bo'lsin rusiyzabon odam topolmagani juda alam qildi. O'ylay-o'ylay, bu qishloqda ortiq tura olmasligiga ko'zietdi va eriga masalani ko'ndalang qo'ydi. — Men bu qishloqilar orasida ortiq yashay olmayman, — dedi u yig'lamsirab, — bu yerlardan olib ket meni!.. — Umrzoq garchi rus tilida bo'lsa-da, xotinining sensirab gapirishini sira o'ziga singdirolmasdi. Qishloqda ko'cha changitib o'sgan-da, bu «yangilik»ni eshitib to'poricha gap qildi. — Ke, qo'y shu gapingni!.. Seni qayga oboraman hozir?.. Likang-likang qilmasdan yashagin-da mundoq qishloqchasiga bo'lmasa!.. — Natasha esa, bu gaplardan so'ng yanada alami oshib bir o'zi yo'lga otlanishga qaror qildi va kiyimlarini yig'ishtira boshladi. * * * Natasha haqiqatan o'zini xo'rlangandek his etdi. Moviy dengizni eslatuvchi ko'm-ko'k ko'zlaridan oqib tushayotgan yosh to'xtamagan sari ich-ichidan o'ksinaverdi. Jomadon tutgan qo'llarini qaltiroq bosib, har qadam bosganda nozik tizzalari bukilib-bukilib bordi… Axir… o'zbek tilini umrida eshitib ko'rmagan bo'lsa nima qilsin?.. Bu ham yetmagandek, qishloq odamlari juda g'alati bo'larkan… Tizzadan baland ko'ylak kiysa nima qipti?.. Biror narsa o'zgarib qolarmidi?.. Er bo'lib biron martayam yonimni olmadi-ya!.. Bo'lmasa, uyoqdagi va'dalari qanaqa edi… Natashaning xayoli bo'lindi. Ko'rimsizgina avtobus bekatida ikki-uch nafar shirakayf o'smir bolalar o'tirishgan ekan. Ular kelishgan, buning ustiga sochlari yoyiq ajnabiy ayolni ko'rishdi-yu, sakrab o'rnilaridan turib ketishdi… Bir tomoni kayfchilik, bolalardan biri sekin unga yaqinlashib tegajog'lik qila boshladi: — Devichkaxon, kuda poydyom-a?.. Kuda poydyom?.. — Allaqachon yig'lashdan to'xtab, ancha o'zini bosib olgan Natashaning bu gapdan negadir kulgisi qistadi-yu, indamay teskari qaradi. Bolalar tanimasni siylamas deganlaridek, uning indamaganini noz-karashmaga yo'yishdi chamasi, baravariga tashlanib qolishdi. O'z yurtida bu qadar behayoliklarga duch kelib ko'rmagan Natasha bu to'pori bolalardan qanday qutulishni bilmasdi. Nima bo'lsa bo'lar dedi-yu, qo'lidagi jomadonnierga qo'yib bezorilarning yoqasidan olmoqchi bo'ldi. Qayoqda?.. Ichkilik ta'sir qilib yanada kuchga to'lib ketgan qishloq bolalari hash-pash deguncha uning kiyimlarini yechib, o'zini o'rindiqlardan biriga yotqizishdi… Yaxshiyam Natasha tilli-jag'li ayol. Ovozining boricha baqirib Umrzoqni yordamga chaqirdi. Chaqiraverdi, chaqiraverdi… Oradan qancha vaqt o'tdi, bilmaydi. Qaerdandir bezorilarning tepasida paydo bo'lgan Umrzoq ularni ko'r-ko'rona tepkilay ketdi. Tepkilayverdi… Tepkilayverdi… Agar jon shirinlik qilib qochib qolishmaganida… * * * Umrzoq hammasiga tupurdi. Keksayib qolgan ota-onasi ham, qadrdon qishlog'i ham, hech narsa ko'ziga ko'rinmadi… O'yladi, o'ylayverdi… Baribir, xotinidan ko'nglini uzolmadi… Ketishi kerak… Qanday bo'lmasin, ketishi shart… Bu qishloqda bir o'zi qolgani bilan obro' toparmidi… Erta-indin yana o'sha eski hammom, eski tos… Ketmon ko'tarib dalaga chopadi. Ertadan kechgacha qora terga botib ishlagani bilan na pul orttiradi, na obro'… To'g'ri o'ylagan ekan… Ana, qishloqda o'sgan, hamma oriyatli deb sanaydigan bolalar gulday xotinini yalang'ochlab ketishdi-ku!.. Bundan ortiq xo'rlik bormidi dunyoda?! Shuncha ishlardan keyin yana shu qishloqda qolsinmi?! Yo'q… Yelkasining chuquri ko'rsin endi bu yerlarni… Umrzoq bir qarorga kelgach, xotinini yoniga olib tavakkal yo'lga tushdi. Poezdga chiqib joy-joylarini egallashgach, ikkovlarining ham chehralari ochilgandek bo'ldi. Ayniqsa, Natasha go'yo yelkasidan tog' ag'darilgandek ancha yengillab qoldi. Ammo qo'shni o'rindiqda yastanib o'tirib astoydil ko'knori ezg'ilayotgan notanish qariya negadir Umrzoqdan sira ko'z uzolmasdi. U to ko'knorisini kaftlab-kaftlab og'ziga solgungacha ham termulaverdi. Umrzoq ham buni sezdi. Biror nima so'ramoqchi shekilli deb o'ylab, ancha vaqt quloqlarini ding qilib o'tirdi. Qariyadan sado chiqavermagach, toqati toq bo'lib o'zi gap boshladi: — Ha, boboy, meni birovga o'xshatyapsizmi, deyman?.. — Qariya piyoladagi sovibroq qolgan ko'k choyni oxirigacha simirib ichdi-da, ma'noli bosh chayqab qo'ydi. — O'xshatganim yo'q-ku, bolam, o'tirishing bejo-da!.. Xuddi turmadan qochgan odamday javdiraysan-a, vey!.. — Turmadan qochganim yo'q, boboy, qishloqdan qochdim… — kulib qo'ydi Umrzoq, — O'rusiyadan uylanib kelgandim… Xotinimni sig'dirishmadi… Shundan keyin… Menam jo'navordim orqaga, nima qilay?! — Bekor qipsan, bolam, — dedi qariya kutilmaganda chuqur xo'rsinib, — xotinni yo'liga kirib bekor qipsan… Vatan-a, vatan!.. Uni qayoqdagi ajnabiy xotinga almashib bo'larkanmi?! Mana, meni aytdi dersan, bir kunmas bir kun baribir qaytib kelasan… Qaytgandayam, qon yutib qaytasan, bolam, ko'zingni och!.. — Umrzoq qariyaning bunaqangi keskin gaplarini eshitib dardiga dard qo'shildi. Ayni damda bu odamni shu qadar yomon ko'rib ketdiki, alamiga chidolmay yana xotinini yoniga oldi-da, jomadondan bir shisha aroq chiqarib, ikkovlon asta-sekin «maydalay» boshlashdi. Qariya esa, ko'knori ta'sir qildimi, allaqachon xurrak ota boshlagan edi. * * * O'rusiyadagi qarindosh-urug'lar Umrzoqni yaxshi kutib olishdi. Lekin, bu mehmondo'stlik Umrzoqning ko'ngliga o'tirishmasdi. Axir, o'rischasi, baribir o'rischa-da! «Oldingga hamma ovqatni qatorlashtirib qo'yishadi-da, o'zlari indamay o'tiraverishadi. Bironta kimsa mundoq qarab: «Vey, sen mehmon eding, manavilardan olib o'tir!» — desa-chi… Umrzoq nima qilganda ham qishloqdanligiga borib o'zini qandaydir noqulay sezaverdi… Bu hametmaganday, kun o'tgan sari Natasha tamoman o'zgarib borardi. U har kuni turli-tuman kiyimda ko'chaga otlanar, ba'zan ertadan to yarim tunga qadar «yo'qolib» qolar, qaerlarda yurgani-yu, nima yumush bilan mashg'ulligi xususida eriga «doklad» qilishni o'ziga sira ep ko'rmasdi. Shundoq ham sokin hayot joniga tega boshlagan Umrzoq esa, xayolan turli yomon ko'chalarga kirib chiqardi… Bir kuni Umrzoq uyqudan uyg'ondi-yu, yonida yana xotinining yo'qligini ko'rib battar xunobi oshdi. U apil-tapil kiyindi-da, qaynonasining hay-haylashiga ham qaramay ko'chaga otildi… Ha, u o'sha o'zlari birinchi kuni birga tushlik qilgan kafedadir, balki… Afsuski, u kafegacha ham yetib borolmadi. Avtobus bekatini yoqalab katta yo'l bo'yiga chiqqan ediki, qator mashinalardan biri yonida Natashaning begona erkak bilan quchoqlashib turganini ko'rib kapalagi uchib ketayozdi. «Voy, qanjiq-ey… Voy, kofirzoda-ey!.. — deya asabiy pichirlardi Umrzoq u tomonga borishni ham, bormaslikni ham bilmay, — Buni xotin deb yursam, g'irt buzuqi ekan-ku!..» — Natasha, bu yoqqa kel dedim! — beixtiyor qichqirib yubordi Umrzoq. Natasha tanish ovozni eshitib, erkakning quchog'idan sekingina chiqdi-da, eriga yaqinlashdi. U Umrzoqqa shunchalik sovuq tikilardiki, butun alami yuziga urgandek edi. — Ha-a, nimaga orqamdan poylab yuribsan, azizim?.. — sovuqqonlik bilan so'radi u qoshlarini chimirib, — Endi sening dastingdan ko'chagayam chiqolmay qolaman shekilli-a?.. Umrzoqning yuzidan qoni qochdi. Tishlari asabiy g'ijirlab mushtlari tugildi. Nahotki, xotini, bir vaqtlar o'zining ishqida kuyib-yongan, «Sendan ayrilsam o'laman» deya ayuhannos solgan Natashasi shunday yo'l tutsa?.. Unda… Sevgi… Muhabat qayoqda qoldi?.. Ilgarigi… Yo'q… Yaqindagina qishlog'igaetaklashib borgan Natasha qayoqda qoldi? O'zining erkaklik g'ururi qayoqda qoldi?.. Nega borib anavi nusxaning basharasini bo'yab qo'yolmayapti?.. Yo'-o'q… Mozormahallaning yigitiga bunaqa hunarlar o'tmaydi… Ha-a, u musofir… Hech kimga gapi, zo'r kelganda mushti ham o'tmasligi mumkin… Ta'na toshlarini jim turib tanasiga singdirishi ham mumkin… Ammo bunday xo'rlikka, yuzsizlikka jimgina qarab tura olmaydi… Yaxshisi… Ketadi… Ketaveradi… Muhabbat shunchalar arzon bo'lsa, muhabbatsiz o'tadi… Yaxshisi… Ona qishlog'idagi eng xunuk qizning tovonlariga bosh qo'yib uxlaydi… Ammo bunday buzuqlik tarvaqaylagan joylarda qolmaydi… Hozir… Hammasini aytib oladi-da, ketadi… Ketadi… — Vey, qanjiq, — dedi hirillab Umrzoq, — sen hali o'zbekni ahmoq qilmoqchimisan? Shu yo'l bilan o'zbekdan qasd olmoqchimisan?.. He, enangni, bildingmi?.. — Nima, nima?.. — shu payt kutilmaganda haligi o'ris yigit unga yaqinlashib kela boshladi. Umrzoq, baribir, o'zini yo'qotmadi. Yer ostidan qarab yigitni yaxshilab kuzatdi… Ha, o'ziga nisbatan ancha kuchliga o'xshaydi… Demak, qo'liga tushsa sog' chiqmaydi… Nimadir qilishi kerak… Nima qilib bo'lsa-da, alamini olishi kerak bu xunasadan… Umrzoq jonholatda uyoq-buyoqqa qarab yerdan kattaroq bir tosh topdi-da, tavakkal o'ris yigitning basharasiga irg'itdi va orqa-ketiga qaramay qochaverdi… Qochaverdi… Vallohi a'lam, u otgan tosh yigitning yo boshini yordi, yo miyasining qatig'ini chiqardi… Bilmaydi… Bilmaydi… Hozir u poezdga ilashib qolsa bo'ldi… Boshqasi bilan ishi yo'q… Ishi yo'q… Aksiga olib, Toshkent poezdi endigina o'rnidan qo'zg'algan ekan. Umrzoq vagon kuzatuvchilarining baqir-chaqiriga ham quloq solmay duch kelgan vagonga sakrab chiqib oldi. Kuzatuvchilar uni tashqariga itarishdi, u ichkariga talpinaverdi. Oxiri, poezd shohbekatdan uzoqlasha boshlagach, Umrzoq nihoyat kuzatuvchini olib ketishga ko'ndirdi. * * * Umrzoqda Natashaning alami ko'p edi. Alamini oldi. Lekin, shunisi yomon bo'ldi-da!.. Bir umrlik baxtimni topdim deb behuda quvongan qishloqi yigitdan bu alamini juda xunuk yo'l tutib oldi. Yigitning ko'ngli sindi, boshi egildi. Umrida yig'lab ko'rmagan edi. Poezdning derazasiga boshini qo'yib to'ygunicha yig'ladi. Ho'ngrab-ho'ngrab yig'ladi. Yigirma birga yaqinlashib ham oq-qorani taniy olmaganidan kuydi. Keksaygan chog'larida ota-onasini bekor ranjitganidan kuydi… Poezdda beixtiyor yana o'sha ilgarigi ko'knorixo'r qariyani uchratdi. Qariya bu safar unga uzoq tikilib o'tirmadi. Hatto, ko'knorisini bir chetga surib qo'yib, astoydil gap boshladi: — Ha, bolam, bu safar nega yolg'izsan?.. Shishadoshing qani?.. — Shishadoshim… Shishamni sindirib qo'ydi, boboy… Shunga… Arazlab ketayapman… — To'g'ri qilasan arazlab, bolam, to'g'ri qilasan… Aytmaganmidim, vatanni sotma!.. Vatan-a, vatan!.. deb, bolam… O'zbekni ketmonidan qo'ymasin… Yaxshisi, qishlog'ingga borgin-da, onasi o'pmaganiga uylan!.. Ana o'sha shishangni sindirmaydi… Bechorachilikni bo'yningga oli-ib tinchgina yashayver, bolam!.. — Shu tobda qariya Umrzoqning ko'zlariga xuddi farishtadek ko'rinib ketdi. U bu odamning ko'ksiga boshini qo'yib boladek erkalangisi, butun hasratlarini yolg'iz ungagina to'kib solgisi keldi. Biroq, baxtga qarshi, poezd Qo'qonga yaqinlasha boshlagan edi.